मानव सभ्यताको विकाससँगै प्रकृति, जीवन, श्रम, सम्बन्ध र समृद्धिसँग जोडिएका विश्वास, मूल्य र परम्पराले संस्कृतिको स्वरूप ग्रहण गर्दै आएका छन् । यस्ता सांस्कृतिक अभ्यासले समाजको इतिहास, सामूहिक चेतना र जीवनदर्शनलाई एउटा पुस्ताबाट अर्को पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्छन् ।
नेपाली समाजमा विशेष महत्त्वका साथ मनाइने तिहार पनि धार्मिक आस्था, पारिवारिक आत्मीयता, सामाजिक सद्भाव, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र आर्थिक गतिविधिसँग जोडिएको बहुआयामिक पर्व हो । दीपावली, यमपञ्चक तथा उज्यालोको पर्वका रूपमा परिचित तिहारको महत्त्व पूजा, आराधना र मनोरञ्जनमा मात्र सीमित छैन ।
यसले मानव जीवन, जीवजन्तु, श्रम, उत्पादन र समृद्धिबीचको अन्तरसम्बन्धलाई समेत उजागर गर्छ । त्यसैले तिहारलाई केवल धार्मिक उत्सवका रूपमा होइन, नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचान र आर्थिक जीवनसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा विश्लेषण गर्न आवश्यक छ ।
तिहार कहिलेदेखि मनाउन थालियो भन्ने प्रश्नको ठ्याक्कै ऐतिहासिक उत्तर उपलब्ध छैन । यसको सुरुवात भएको निश्चित वर्ष वा घटनालाई प्रमाणित गर्ने पर्याप्त अभिलेख भेटिँदैनन् । तथापि तिहारका विभिन्न अनुष्ठान प्राचीन हिन्दू धार्मिक परम्परा, पौराणिक आख्यान, प्रकृतिपूजक संस्कार र कृषि जीवनसँग सम्बन्धित रहेको देखिन्छ ।
यमराज र उनकी बहिनी यमुनाको कथालाई भाइटीकाको प्रचलित आधार मानिन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार यमुनाले यमराजलाई घरमा आमन्त्रण गरी पूजा तथा सत्कार गरेकी थिइन् । त्यसैको स्मरणमा दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीच भाइटीकाको परम्परा विकसित भएको विश्वास गरिन्छ । यद्यपि यो पौराणिक आख्यान हो, प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्य होइन । तिहारको वास्तविक सांस्कृतिक विकासलाई बुझ्दा यस्ता धार्मिक मान्यतासँगै तत्कालीन समाजको कृषि प्रणाली, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र सामूहिक जीवनपद्धतिलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ ।
तिहारको विशिष्टता जीवनका विविध पक्षलाई सम्मान गर्ने यसको परम्परामा छ ।
काग, कुकुर, गाई, गोरु तथा मानव सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखेर मनाइने यमपञ्चकले मानिस प्रकृतिबाट अलग नभई सम्पूर्ण जीवजगत्को अभिन्न हिस्सा हो भन्ने सन्देश दिन्छ । कागलाई सन्देशवाहक, कुकुरलाई रक्षक तथा निष्ठाको प्रतीक, गाईलाई पोषण र समृद्धिको आधार तथा गोरुलाई कृषि श्रमको सहयात्रीका रूपमा सम्मान गर्ने परम्पराले मानव जीवनमा जीवजन्तुको योगदानलाई स्वीकार गरेको छ । नेवार समुदायको म्हः पूजा र भाइटीकाले व्यक्तिगत अस्तित्व, आत्मसम्मान तथा पारिवारिक सम्बन्धको महत्त्वलाई उजागर गर्छन् ।
यसरी तिहार धार्मिक विविधतासँगै सामाजिक सहअस्तित्व र सांस्कृतिक समावेशिताको उदाहरण पनि हो ।
लक्ष्मीपूजा तिहारको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आकर्षणमध्ये एक हो । धन, वैभव र समृद्धिकी प्रतीक लक्ष्मीको आराधना गर्दै घर, पसल तथा व्यावसायिक प्रतिष्ठान सफा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने र उज्यालोले सजाउने परम्परा नेपाली समाजमा गहिरोसँग स्थापित छ । तर यहाँ एउटा आधारभूत आर्थिक प्रश्न उठ्छ । समृद्धि पूजा, आराधना र भाग्यको प्रतीक्षाबाट मात्र सम्भव हुन्छ कि उत्पादन, परिश्रम र उद्यमशीलताबाट ? धार्मिक आस्थाले आशा र सकारात्मक ऊर्जा प्रदान गर्न सक्छ, तर आर्थिक समृद्धिको वास्तविक आधार उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, पुँजी निर्माण, प्रविधिको प्रयोग, सीप विकास, वित्तीय अनुशासन र सुशासन नै हुन् । लक्ष्मीको आराधनासँगै श्रमको सम्मान र धनको सदुपयोग गर्ने चेतना विकास गर्न सके मात्र यसको आर्थिक सन्देश सार्थक हुन सक्छ ।
दशैँ र तिहारजस्ता ठूला पर्वले नेपाली अर्थतन्त्रमा मौसमी माग र कारोबार वृद्धि गराउँछन् । खाद्यान्न, लत्ताकपडा, फलफूल, फूलमाला, मिठाई, उपहार, विद्युतीय सामग्री तथा सजावटका वस्तुको खरिदबिक्री बढ्छ । यातायात, होटल, रेस्टुरेन्ट, पर्यटन, कृषि, बैंकिङ र खुद्रा व्यापारमा गतिविधि विस्तार हुन्छ । रोजगारी, अध्ययन र व्यवसायका कारण टाढिएका मानिस घर फर्कँदा गाउँ तथा सहरबीच आर्थिक गतिविधि चलायमान हुन्छ । यसले बजारमा नगद प्रवाह बढाउनुका साथै मौसमी रोजगारी र साना व्यवसायको आम्दानीमा समेत योगदान पुर्याउँछ । त्यसैले चाडपर्वलाई उपभोगको अवसरमा मात्र सीमित नगरी आन्तरिक उत्पादन र बजार विस्तारको सम्भावनासँग जोड्नुपर्छ ।
तिहारमा फूलमालाको कारोबार यस सम्भावनाको प्रत्यक्ष उदाहरण हो । फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपालले सन् २०२६ को तिहारलाई लक्षित गर्दै सार्वजनिक गरेको अनुमानअनुसार देशभर करिब ५१ लाख ८० हजार फूलमाला खपत हुने र फूलमालाबाट मात्रै करिब ४८ करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार हुने अपेक्षा गरिएको छ । सजावटका लागि प्रयोग हुने खुला फूल तथा गमलाका बिरुवासमेत जोड्दा पुष्प व्यवसायको अनुमानित कारोबार ६४ करोड ५० लाख रुपैयाँ पुग्ने आकलन गरिएको छ । यो तथ्यले फूलखेती केवल सौन्दर्यसँग सम्बन्धित व्यवसाय नभई किसानको आम्दानी, रोजगारी र स्थानीय उद्यमशीलतासँग जोडिएको आर्थिक क्षेत्र हो भन्ने देखाउँछ । यस्तै सम्भावना माटाका दियो, हस्तकला, स्थानीय मिठाई, नेपाली कपडा तथा अन्य घरेलु उत्पादनमा पनि छ । चाडपर्वको मागलाई स्वदेशी उत्पादनसँग जोड्न सके स्थानीय अर्थतन्त्रमा पैसाको चक्र बलियो बनाउन सकिन्छ ।
तर बजारमा कारोबार बढ्दैमा त्यसको सम्पूर्ण लाभ राष्ट्रिय अर्थतन्त्रले प्राप्त गर्छ भन्ने हुँदैन । तिहारमा प्रयोग हुने सजावटका बत्ती, विद्युतीय सामग्री, लत्ताकपडा, सुक्खा फलफूल, उपहार र अन्य उपभोग्य वस्तुको ठूलो हिस्सा आयातमा निर्भर रहन सक्छ । सन् २०२५ मा प्रकाशित अर्थ सवाल साप्ताहिकको समाचारमा उद्धृत विवरणअनुसार तिहारका बेला सुक्खा फलफूलको व्यापार करिब दुई अर्ब ५० करोड रुपैयाँ पुग्ने अनुमान गरिएको थियो । भन्सार विभागको तथ्याङ्क उद्धृत गर्दै सोही समाचारमा त्यस वर्षको मध्य जुलाईदेखि मध्य सेप्टेम्बरसम्म दुई अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ बराबरका सुक्खा फलफूल आयात भएको उल्लेख छ । यी तथ्यले चाडपर्वको उपभोगसँगै आयातमा हुने खर्चको आकारसमेत विचार गर्नुपर्ने देखाउँछन् । आयात आफैँमा अस्वाभाविक होइन, तर देशभित्रै उत्पादन गर्न सकिने वस्तुसमेत उत्पादन क्षमता, प्रविधि, गुणस्तर र बजार व्यवस्थापनको कमजोरीका कारण आयात गर्नुपर्ने अवस्था रहनु चिन्ताको विषय हो ।
नेपालको अर्थतन्त्रमा विप्रेषणले चाडपर्वको उपभोगलाई धान्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ । वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपालीले पठाएको रकमबाट परिवारको शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास तथा दैनिक उपभोगका आवश्यकतासँगै चाडपर्वका खर्चसमेत व्यवस्थापन हुन्छन् । विप्रेषणले विदेशी मुद्रा सञ्चिति र घरपरिवारको क्रयशक्तिमा सकारात्मक योगदान पुर्याए पनि त्यसको ठूलो हिस्सा उपभोगमै सीमित हुँदा दीर्घकालीन उत्पादन क्षमता विस्तार हुन सकेको छैन । वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त आम्दानीको केही हिस्सा कृषि, पर्यटन, प्रविधि, सीप विकास र साना उद्यममा लगानी गर्ने वातावरण निर्माण गर्न सके चाडपर्वको बढ्दो मागलाई स्वदेशी उत्पादन र रोजगारी सिर्जनासँग जोड्न सकिन्छ ।
यसका लागि सरकारको नीतिगत भूमिका निर्णायक हुन्छ । किसानलाई गुणस्तरीय बीउबिजन, सिँचाइ, प्रविधि, भण्डारण र बजारको सुनिश्चितता आवश्यक छ । घरेलु तथा साना उद्योगलाई सहुलियतपूर्ण ऋण, उत्पादन लागत घटाउने सुविधा, गुणस्तर प्रमाणीकरण, प्याकेजिङ र बजार विस्तारमा सहयोग पुर्याउनुपर्छ । स्वदेशी वस्तु प्रयोग गर्न नागरिकलाई आग्रह गर्ने तर उत्पादकलाई आवश्यक सुविधा नदिने प्रवृत्तिले आत्मनिर्भरताको लक्ष्य हासिल हुँदैन । स्थानीय उत्पादनले बजार पाउने र उद्यमीले लगानीको प्रतिफल प्राप्त गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु राज्यको जिम्मेवारी हो ।
चाडपर्वको आर्थिक गतिविधिमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । नगद कारोबार, विप्रेषण प्राप्ति, डिजिटल भुक्तानी र व्यापारिक लेनदेन बढ्दा बैंकिङ प्रणालीमा रकमको आवागमन तीव्र हुन्छ । डिजिटल भुक्तानीले कारोबारलाई सहज, छिटो र पारदर्शी बनाउन सहयोग पुर्याउँछ । तर उपभोक्ताले आम्दानीअनुसार खर्चको योजना बनाउनु र अनावश्यक ऋणबाट जोगिनु आवश्यक छ । व्यवसायीले वास्तविक बिलबिजक जारी गर्ने तथा उचित मूल्यमा गुणस्तरीय वस्तु उपलब्ध गराउनुपर्छ । सरकारले कृत्रिम मूल्यवृद्धि, कालोबजारी, नक्कली वस्तु र उपभोक्ता ठगी नियन्त्रण गर्न प्रभावकारी अनुगमन गर्नुपर्छ । चाडपर्वको नाममा उपभोक्ताको आर्थिक शोषण हुन नदिनु राज्यको दायित्व हो ।
तिहारको सामाजिक महत्त्व पनि उत्तिकै गहिरो छ । भाइटीकाले दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र आत्मीयतालाई सुदृढ बनाउँछ । तर यसको सन्देशलाई पारम्परिक धार्मिक विधिमा मात्र सीमित गर्नु हुँदैन । दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायुको कामना गरेझैँ दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीको सम्मान, सुरक्षा, स्वतन्त्रता र समान अवसर सुनिश्चित गर्न जिम्मेवार हुनुपर्छ । समानता र पारस्परिक सम्मानबिनाको पारिवारिक सम्बन्ध पूर्ण हुन सक्दैन । त्यसैगरी देउसीभैलो नेपाली लोकसंस्कृतिको जीवन्त अभिव्यक्ति हो । गीत, सङ्गीत र सामूहिक सहभागिताले स्थानीय भाषा, मौलिक कला तथा सामुदायिक एकतालाई निरन्तरता दिन्छन् । यसबाट सङ्कलित रकमलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सेवा र सामुदायिक विकासमा उपयोग गर्न सके यसको सामाजिक योगदान अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ ।
आधुनिक जीवनशैली र उपभोग संस्कृतिले तिहार मनाउने शैलीमा परिवर्तन ल्याएको छ । अनलाइन किनमेल, विद्युतीय सजावट र सामाजिक सञ्जालमार्फत शुभकामना आदानप्रदान गर्ने चलन बढेको छ । प्रविधिले टाढिएका परिवारलाई नजिक ल्याए पनि महँगा उपहार, भव्य सजावट र देखासिकीको प्रतिस्पर्धाले पर्वको मौलिकता कमजोर बनाउने जोखिम छ । क्षमताभन्दा बढी खर्च गर्ने, ऋण लिएर तडकभडक प्रदर्शन गर्ने र अनावश्यक उपभोग बढाउने प्रवृत्तिले परिवारको वित्तीय अवस्था कमजोर बनाउन सक्छ । त्यसैले आफ्नो आम्दानीअनुसार खर्च गर्ने, स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने र उपहारको मूल्यभन्दा सम्बन्धको महत्त्व बुझ्ने आर्थिक चेतना आवश्यक छ ।
वातावरणीय दृष्टिले पनि तिहारलाई जिम्मेवार बनाउनु जरुरी छ । पटाका तथा विस्फोटक सामग्रीको प्रयोगले वायु र ध्वनि प्रदूषण बढाउनुका साथै बालबालिका, वृद्धवृद्धा, बिरामी तथा जनावरलाई असर पुर्याउँछ । प्लास्टिकका माला र एकपटक प्रयोग गरेर फालिने सामग्रीले फोहोरको समस्या निम्त्याउँछन् । स्थानीय फूल, पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने सजावट, सुरक्षित दीप र ऊर्जा बचत गर्ने बत्तीको प्रयोगले पर्वलाई वातावरणमैत्री बनाउन सकिन्छ । उज्यालोको पर्व मनाउँदा अरूको स्वास्थ्य, सुरक्षा र वातावरणमा अँध्यारो थपिनु हुँदैन ।
तिहारको आर्थिक प्रभावलाई सही रूपमा मूल्याङ्कन गर्न तथ्याङ्क सङ्कलन र अनुसन्धानको आवश्यकता पनि उत्तिकै छ । पर्वका कारण हुने कुल कारोबार, स्वदेशी उत्पादनको हिस्सा, आयातको परिमाण, रोजगारी सिर्जना र राजस्व योगदानबारे क्षेत्रगत तथा एकीकृत अध्ययन आवश्यक छ । विभिन्न व्यावसायिक संस्थाले सार्वजनिक गर्ने अनुमानले बजारको गतिविधि बुझ्न सहयोग गरे पनि तिनलाई समग्र राष्ट्रिय आर्थिक योगदानको निश्चित तथ्याङ्क मान्न मिल्दैन । सरकारले प्रमाणमा आधारित नीति निर्माणका लागि पर्वकालीन उपभोग, उत्पादन, आयात र रोजगारीसम्बन्धी व्यवस्थित तथ्याङ्क तयार गर्नुपर्छ ।
तिहारको वास्तविक उज्यालो घर, आँगन र सडकमा बालिएका दीपमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन । त्यो उज्यालो किसानको खेतमा उत्पादन बढ्दा, श्रमिकले सम्मानजनक रोजगारी पाउँदा, उद्यमीले व्यवसाय विस्तार गर्दा, परिवार आर्थिक रूपमा सुरक्षित हुँदा र समाजमा समानता तथा सद्भाव कायम हुँदा देखिनुपर्छ । लक्ष्मीपूजाको सार धनको कामना मात्र होइन, धनको सदुपयोग र उत्पादनशील लगानीको चेतना पनि हो । भाइटीकाको सार पारिवारिक आत्मीयतासँगै समानता र जिम्मेवारीमा छ भने देउसीभैलोको सार सामूहिकता र सांस्कृतिक निरन्तरतामा निहित छ ।
नेपालले तिहारको सांस्कृतिक वैभवलाई आर्थिक सम्भावनासँग जोड्न सक्यो भने यो पर्व स्वदेशी उत्पादन, कृषि व्यवसाय, घरेलु उद्योग, स्थानीय रोजगारी र आन्तरिक पर्यटन प्रवर्द्धनको प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ । त्यसका लागि नागरिकको विवेकपूर्ण उपभोग, व्यवसायीको जिम्मेवार व्यापार, किसानको उत्पादन विस्तार, वित्तीय संस्थाको उद्यमशीलताप्रतिको सहयोग र सरकारको प्रभावकारी नीतिगत हस्तक्षेप आवश्यक छ ।
समृद्धि कुनै एउटा पर्वमा गरिने कामनाले प्राप्त हुँदैन, यो निरन्तर श्रम, उत्पादन, लगानी, अवसरको न्यायोचित वितरण, आर्थिक अनुशासन र सुशासनको परिणाम हो । त्यसैले तिहारको उज्यालो केही दिनका लागि घर सजाउने माध्यममा मात्र सीमित नरही वर्षभरि उत्पादन, रोजगारी, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय समृद्धिको आधार निर्माण गर्ने प्रेरणा बन्न सक्नुपर्छ । यही नै तिहारको सांस्कृतिक सन्देश र आर्थिक अर्थको वास्तविक सार हो ।
